Elementy i funkcje rynku

Koniecznym warunkiem istnienia rynku jest wymiana, która ma najczęściej formę towarowo - pieniężną. W niewielkim zakresie może występować tez wymiana naturalna, tj. towar za towar lub usługę albo wzajemna wymiana usług. Aby mogły się dokonać wzajemne transakcje wymienne, muszą istnieć dostawcy i nabywcy usług i towarów, będący podmiotami rynku. Podmiotami rynku są podmioty gospodarcze, a więc wszyscy aktualni uczestnicy procesu gospodarczego. Zalicza się do niego przede wszystkim podmiot gospodarczy jakim jest przedsiębiorstwo.

Podmiotem gospodarczym nazywamy osobę fizyczną lub prawną, tworzącą nową wartość w wyniku aktywnego uczestnictwa w procesach ekonomicznych. Innym ważnym podmiotem gospodarującym występującym na rynku jest gospodarstwo domowe.

Podstawowymi elementami rynku są:

Popyt - jest zestawieniem ilości danego dobra jakie kupujący są gotowi i zdolni kupić przy różnych cenach w określonym czasie.

Stronę popytu na rynku reprezentują konsumenci (nabywcy).

Podaż - jest zestawieniem danego dobra jakie producenci oferują do sprzedaży przy różnych cenach w określonym czasie.

Stronę podaży na rynku reprezentują producenci (dostawcy).

Cena - wartość towaru wyrażona w pieniądzu.

Zachodzące między tymi elementami zależności przyczynowo - skutkowe nazywa się mechanizmem rynkowym lub popytowo - podażowo - cenowym. Istotą tego mechanizmu jest to, że zależności popytowo - podażowe powstają za pośrednictwem cen między równoprawnymi podmiotami gospodarczymi, dążącymi do osiągnięcia korzyści ekonomicznych, poprzez dokonywanie dobrowolnych transakcji i sprzedaży towarów i usług.

Bardzo ważnym elementem rynku jest konkurencja. Konkurencja jest to proces za pomocą którego uczestnicy rynku, dążąc do realizacji swoich interesów, próbują przedstawić korzystniejsze od innych oferty pod względem ceny, jakości lub innych cen wpływających na decyzję zawarcia transakcji. Konkurencja występuje między nabywcami i między sprzedawcami, natomiast nie zachodzi między nimi. Nabywcy konkurują z innymi nabywcami o ograniczoną ilość dóbr znajdujących się na rynku, natomiast sprzedawcy konkurują z innymi sprzedawcami o pozyskanie konsumentów. Konkurencja ma różne formy i różny stopień natężenia. Sprzedawcy rywalizują ze sobą poprzez cenę i wtedy jest to tak zwana konkurencja cenowa oraz poprzez jakość oferowanych produktów, świadczenia usług serwisowych, warunki finansowania zakupów (np.. sprzedaż ratalna) i wtedy nazywa się to konkurencją nie cenową. Efektem działania konkurencji na rynku jest wielkość nabywania przez konsumentów towarów tańszych i o wyższej jakości. Dzieje się tak dlatego, że zmusza ona producentów do:

    -   stałego dostosowywania programów produkcji do preferencji i oczekiwań odbiorców. W przeciwnym razie odbiorcy nie będą nabywać produktów danego przedsiębiorstwa i nie przeniosą swego zainteresowania na przedsiębiorstwa, które proponują im ofertę korzystniejszą. W rezultacie przedsiębiorstwo odrzucone przez konsumentów wypada z rynku i może zbankrutować,

    -   stosowanie czynników produkcji w taki sposób, aby zapewnić ich najwyższą efektywność,

    -   rozwijanie postępu technicznego, prowadząc do tańszych metod produkcji i nowych, lepszych wyrobów,

    -   szybkiego reagowania na zmiany zachodzące w gospodarce przez elastyczne dostosowanie do niego programu i zdolności wytwórczych.

Do dokonania transakcji wymiennych niezbędna jest określona infrastruktura rynkowa. Są to miejsca specjalnie wyznaczone i przystosowane do prowadzenia różnego rodzaju transakcji rynkowych, wyposażone w odpowiednie urządzenia i obsługiwane przez wyspecjalizowane zespoły ludzi. Infrastrukturę rynkową tworzą przede wszystkim zorganizowane formy działalności handlowej w postaci hurtowni, sklepów detalicznych, różnego rodzaju punktów skupu i sprzedaży. Ponadto należą do niej instytucjonalne formy rynków światowych, międzynarodowych i krajowych, takie jak: targi i wystawy gospodarcze, aukcje, wolne obszary celne i giełdy.

Targi są okresowo odbywające się imprezy handlowe skupiające wielu wystawców (sprzedawców) i nabywców, prezentujące zazwyczaj "nowości" oferty producentów wielu branż bądź jednej i wyspecjalizowanej ("salony").

Aukcje są to miejsca spotkań handlowych odbywające się najczęściej w regularnych odstępach czasu, mających na celu sprzedaż w formie publicznego przetargu prezentowanych towarów o charakterze zarówno masowym (próbki) jak i jednostkowym.

Wolne obszary celne są to strefy spełniające funkcje handlowo - dystrybucyjne w odniesieniu do określonych i dostarczanych do nich towarów nie obciążonych opłatami celnymi.

Giełdy są to regularne, odbywające się w określonym czasie i miejscu, podporządkowane określonym normom, zasadom i zwyczajom spotkania osób pragnących zawrzeć umowę kupna - sprzedaży oraz osób pośredniczących w zawarciu transakcji. Ceny owych transakcji są ustalone na podstawie relacji podaży i popytu, a następnie podawane do wiadomości publicznej. W zależności od przedmiotu obrotu istnieją giełdy: towarowe, papierów wartościowych, pieniężne, usług.

Przetarg oznacza sprzedaż publiczną oferującemu najwyższą cenę. Odbywa się to za pomocą zbierania ofert i sposobu wyboru nabywcy.

Wystawy są zbliżone do targów, mają jednakże inny charakter. Ich celem jest prezentowanie osiągnięć technicznych i demonstracja towarów uczestniczących w nim przedsiębiorstw.

Rynek pełni w gospodarce szereg funkcji. Do najważniejszych należą:

Funkcja realizacji towarów, funkcja informacyjna, funkcja regulacji produkcji, funkcja alokacyjna, funkcja selekcyjna.

Na rynku następuje społeczne potwierdzenie przydatności wytworzonych dóbr, w wyniku czego stają się one towarami. Rynek jest tym mechanizmem, który ułatwia wymianę towarów między poszczególnym podmiotami (funkcja realizacji). Wymiana ta jest następstwem występowania oddalonych sprzężeń popytowo - podażowych. Oznacza to, że z jednej strony występują podmioty reprezentujące podaż, a z drugiej podmioty zgłaszające popyt. W wyniku ich wzajemnego oddziaływania na siebie następuje ukształtowanie cen. To wzajemne oddziaływanie dostawców i odbiorców przybiera postać walki o korzyści ekonomiczne z wymiany rezultatów działalności i nazywa się walką negocjacyjną. Na rynku w wyniku wzajemnego oddziaływania na siebie dostawców i odbiorców, kształtują się określone kategorie ekonomiczne, które wyrażają dostępność i rzadkość zasobów ekonomicznych. Są to takie kategorie jak: ceny, stopy procentowe, kursy walut, itp. Poziom i wzajemne relacje tych wielkości stanowią informację dla podmiotów gospodarczych niezbędną dla dokonania wyboru ekonomicznie racjonalnych kierunków działania (funkcja informacyjna).

Rynek jest mechanizmem dostosowującym produkcję towarową do zapotrzebowania zgłaszanego przez odbiorców. Dostosowanie to dotyczy wielkości, asortymentu i jakości wyrobów (funkcja regulacji produkcji). Regulacja produkcji ma w tym przypadku charakter regulacji następnej. Oznacza to, że producenci podejmują decyzję kontynuacji bądź zmianie produkcji po otrzymaniu sygnału z rynku. Warunkiem wystąpienia tych dostosowań jest oddalona przenośność i mobilność zasobów wytwórczych.

Rynek dokonuje regulacji produkcji nie tylko w krótkim czasie, ale także w okresie długim przez alokację kapitału (funkcja alokacyjna). Decyzje inwestycyjne podejmowane przez podmioty gospodarujące wynikają z rynkowych kryteriów wyboru, tzn. stopnia opłacalności dotychczasowej i przewidywanej produkcji, przewidywanej wielkości popytu na rynku krajowym i zagranicznym, tendencji zmian postępu technicznego, konieczność obniżania kosztów produkcji dla utrzymania się na rynku, itd.

Na rynku dokonuje się selekcja towarów i producentów (funkcja selekcyjna). Nabywcy dokonują akceptacji produktów z punktu widzenia ich przydatności w procesie zaspakajania potrzeb, poniesionych kosztów ich wytworzenia, nowoczesności, jakości, itp. Bak akceptacji oznacza konieczność wycofania produktów z rynku. Jednocześnie następuje selekcja producentów z punktu widzenia efektywności ich działania. Ci z wytwórców, którzy w długim okresie nie są w stanie uzyskać ze sprzedaży na rynku dochodów przewyższające koszty ich działalności muszą ogłosić bankructwo.

W systemie gospodarki sterowanej centralnie, wszystkie decyzje podejmowane są na szczeblu centralnym i dlatego nie ma miejsca dla regulacji rynkowej. W związku z tym wszystkie funkcje pełnione przez rynek przejmowane są przez mechanizm regulacji administracyjnej. Praktyka jednak wykazuje, że regulacja administracyjna nie zapewnia dostatecznej sprawności w realizowaniu funkcji rynku.

Podsumowując, możemy powiedzieć, że rynek pełni funkcję regulatora procesów gospodarczych.

Podejmowanie przez podmioty gospodarcze różnych decyzji gospodarczych to proces gospodarowania. W procesie tym zawiązują się między ludźmi pewne stosunki społeczne, określone mianem stosunków ekonomicznych. Stosunki ekonomiczne to różne zależności między ludźmi powstające w związku z ich działalnością określonego typu. Stosunki ekonomiczne to tylko część stosunków społecznych. Obejmują one takie stosunki społeczne, które powstają między ludźmi w procesie gospodarowania.

Podstawą stosunków ekonomicznych są stosunki własnościowe, a więc stosunki powstające miedzy ludźmi w związku z własnością różnego typu zasobów gospodarczych, w tym zwłaszcza czynników produkcji. Własność można zdefiniować jako zbiór efektywnie wykorzystywanych uprawnień czy praw własności, jakimi dany właściciel dysponuje w odniesieniu do określonego obiektu własności. Na zbiór ten składają się, najogólniej biorąc, dwa podzbiory uprawnień:

faktyczne korzystanie w różnorodny sposób z tego obiektu (np.. czerpanie dochodu z niego),

bezpośredni lub pośredni udział w podejmowaniu stałych decyzji dotyczących wykorzystania tego obiektu, czyli w zarządzaniu nim.

---

Wyróżnić możemy dwa zasadnicze rodzaje własności:

    1)   własność prywatna - jest to rodzaj własności poszczególnych jednostek do określonych obiektów, w których prawa własności poszczególnych jednostek są wyłącznie i dobrowolnie przekazywane,

    2)   własność publiczna - jest to zbiór, w którym prawa własności jednostek nie są wyłącznie i dobrowolnie przekazywane.