Jesteś tutaj

Pojęcie i charakterystyka cyklu koniunkturalnego

Historia gospodarcza dowodzi, że w gospodarce rynkowej takie wielkości jak np. dochód narodowy, produkcja, konsumpcja, zatrudnienie i inwestycje nie rosną równomiernie. Ich tempo wzrostu charakteryzuje się okresowymi wahaniami. Koniunktura gospodarcza to wszelkie zmiany aktywności ekonomicznej występujące w gospodarce. Zmiany aktywności ekonomicznej wywołują określone czasowo wahania gospodarcze, które dzieli się na:
  • trendy - długookresowe tendencje zmian aktywności ekonomicznej w gospodarce,
  • wahania sezonowe - dokonujące się na przestrzeni roku kalendarzowego i wynikające głównie ze zjawisk związanych z działaniem czynników przyrodniczych,
  • wahania przypadkowe (losowe) - których czynnikiem sprawczym nie są zmiany w działalności gospodarczej, a przyczyny przypadkowe,
  • wahania koniunkturalne - które są względnie regularnie powtarzającymi się zmianami aktywności ekonomicznej w całej gospodarce, oscylujące wokół określonego trendu. Ich sekwencje następujące kolejno po sobie układają się w określoną serię nazywaną cyklem koniunkturalnym.

    Okresowe zmiany poziomu aktywności gospodarczej nazywane są cyklem koniunkturalnym. Wyróżnia się zwykle cztery fazy cyklu: kryzys, depresję, ożywienie i rozkwit. Między poszczególnymi fazami zachodzi związek przyczynowo-skutkowy, co oznacza, że mechanizmy i procesy zachodzące w jednej fazie cyklu warunkują mechanizmy i procesy w następnej fazie. Prawidłowości cyklicznego rozwoju nie oznaczają, że nie występują czynniki różnicujące przebieg wahań koniunkturalnych w czasie i przestrzeni. Przebieg cykli jest nieuregulowany. Cykle różnią się miedzy sobą długością poszczególnych faz oraz amplitudą wahań. Nie ma dwóch identycznych cykli. Można jednak wykryć pewne podobieństwa i prawidłowości.

    Faza kryzysu charakteryzuje się nadprodukcją, czyli przewagą podaży w porównaniu z popytem. Powoduje to spadek wielkości gospodarczych, przy czym tempo spadku poszczególnych wielkości jest różne.

    Faza depresji (zastoju) odznacza się względną stabilizacją gospodarki na obniżonym poziomie. W pewnym momencie trwania tej fazy gospodarka osiąga najniższy poziom zwany dolnym punktem zwrotnym.

    Fazę ożywienia cechuje wzrost poszczególnych wskaźników aktywności gospodarczej. Gdy wielkości te osiągną, w porównaniu z poprzednim cyklem, stosunkowo wysoki poziom, zaczyna się faza rozkwitu, charakteryzująca się dalszym wzrostem poszczególnych wskaźników, ale już w zwolnionym tempie.

    Dynamika poszczególnych wielkości jest zróżnicowana. Główny punkt zwrotny zapoczątkuje fazę kryzysu i nowy cykl.

    Rozpiętość między górnym punktem zwrotnym a dolnym określana jest mianem amplitudy wahań koniunktury. Zwiększanie się amplitudy oznacza, że cykl ma bardziej wybuchowy, a jej zmniejszanie się ma charakter łagodzący przebieg cyklu.

    Współcześnie, zamiast wyżej wymienionych czterech faz cyklu, coraz częściej wyodrębnia się jedynie dwie: fazę spadkową (określaną jako fazę recesji), która łączy fazy kryzysu i depresji, oraz fazę wzrostową, łączącą ożywienie i rozkwit. Wiąże się to przede wszystkim z tym, że w pewnym stopniu zmienił się sam przebieg cyklu. Faza spadkowa nie musi charakteryzować się absolutnym spadkiem poszczególnych wskaźników działalności gospodarczej. Jej objawami może być brak wzrostu czy nawet zwolnienie tempa wzrostu. To zmniejszenie amplitudy wahań, złagodzenie przebiegu cyklu, jest wynikiem przemian gospodarki rynkowej, głównie jej monopolizacji oraz rozwoju interwencjonizmu państwowego.

    Modyfikacja przebiegu cyklu jako skutek interwencjonizmu państwowego ma również druga stronę. Stabilizacyjne oddziaływanie państwa na przebieg cyklu, dające zmniejszenie amplitudy wahań, implikuje przedłużenie faz spadkowych przy zmniejszeniu ich głębokości. Kryzys przedłuża się i tracąc głębokość przestaje pełnić rolę przywracającego warunki reprodukcji. Stabilizacyjne oddziaływanie oznacza również ograniczenie dynamiki w fazie ekspansji. Tak więc oddziaływania antycykliczne, łagodząc przebieg cyklu, przynoszą równocześnie osłabienie dynamiki wzrostu.