Jesteś tutaj

Podstawy prawne działania banków

Zmiany polityczno-gospodarcze z przełomu lat 80. i 90. wprowadziły Polskę na tory gospodarki rynkowej. 31 stycznia 1989 r. Uchwalone zostały ustawy o Narodowym Banku Polskim i ustawa Prawo bankowe, kompleksowo regulujące działanie systemu bankowego. NBP został zdefiniowany jako centralny bank państwowy, bank emisyjny państwa i centralna instytucja kredytowa, rozliczeniowa oraz centralna bankowa instytucja dewizowa. Stworzone zostały warunki do powstania nowych instytucji handlowych. Obok banków państwowych i spółdzielczych powstały banki prywatne w formie spółek akcyjnych, działające na mocy ustawy Prawo bankowe i Kodeksu handlowego. Ustawa Prawo bankowe stała się podstawowym aktem prawnym regulującym funkcjonowanie tej części systemu bankowego. Określiła ona zasady tworzenia, organizacji, działalności oraz likwidacji i upadłości banków. Zmieniające się realia gospodarcze wymusiły konieczność wielokrotnego nowelizowania tego aktu.

W efekcie wprowadzonych zmian dokonano przeobrażeń w wielu kluczowych obszarach jej obowiązywania. W szczególności nastąpiło:

  • uchylenie regulacji charakterystycznych dla systemu nakazowego,
  • oparcie stosunków pomiędzy bankiem i klientem na zasadzie swobody umów,
  • zdefiniowanie istoty gwarancji bankowej,
  • wprowadzenie prawno-karnej ochrony działalności bankowej,
  • zaostrzenie wymagań w procesie licencjonowania banków,
  • wprowadzenie i stopniowe wzmocnienie nadzoru bankowego,
  • wprowadzenie porównywalnych ze standardami międzynarodowymi norm koncentracji ryzyka kredytowego i innych norm ostrożnościowych,
  • wprowadzenie przepisów służących przeciwdziałaniu zjawisku prania pieniędzy w systemie bankowym.

  • Swego rodzaju normatywnym podsumowaniem zmian dokonanych na przełomie lat 80. i 90. w sferze politycznej stała się tzw. Mała Konstytucja, czyli ustawa konstytucyjna z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach miedzy władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym. Jeden z przepisów tej ustawy dotyczy systemu bankowego i stanowi, iż Prezydent występuje do Sejmu z wnioskiem o powołanie lub odwołanie Prezesa Narodowego Banku Polskiego. Regulacja normatywna dotycząca systemu bankowego na poziomie konstytucyjnym była więc szczątkowa.

    Formalnoprawne podstawy przeciwdziałania sytuacji kryzysowej w państwowej części sektora bankowego – poprzez przekazanie środków na powiększenie funduszy własnych banków państwowych oraz banków, w których Skarb Państwa posiada więcej niż 50% akcji lub udziałów, a także rozwiązania problemów tzw. złych długów (głównie podmiotów państwowych) – stworzyła ustawa z dnia 3 lutego 1993 r. o restrukturyzacji finansowej przedsiębiorstw i banków oraz o zmianie niektórych ustaw.

    Proces restrukturyzacji oparty na programie tworzenia struktur zrzeszeniowych wymaga wsparcia zarówno finansowego jak i legislacyjnego. 24 czerwca 1994 r. Sejm uchwalił ustawę o restrukturyzacji banków spółdzielczych i Banku Gospodarki Żywnościowej oraz o zmianie niektórych ustaw. Stworzyła ona ramy prawne funkcjonowania trójstopniowej struktury pośredniej w pionie bankowości spółdzielczej, w postaci krajowej grupy banków spółdzielczych, na którą składają się:

  • bank spółdzielczy,
  • banki regionalne, zrzeszające banki spółdzielcze,
  • bank krajowy, zrzeszający banki regionalne.
  • Bardzo ważnym dla stabilizacji polskiego systemu bankowego aktem prawnym stała się ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym. Ustawa wprowadziła zasadę gwarancji na środki zgromadzone we wszystkich bankach działających w Polsce. Gwarancja dotyczy osób fizycznych i prawnych. Skutkiem wprowadzenia powszechnego systemu gwarantowania depozytów stało się ograniczenie odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania z tytułu wkładów oszczędnościowych, czyli tzw. Gwarancji Skarbu Państwa.

    Z punktu widzenia szczególnych uwarunkowań funkcjonowania polskich banków, wynikających z perspektywy zbliżającego się pełnego otwarcia naszego rynku usług bankowych, należy w tym miejscu zwrócić uwagę na ustawę z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości. Znaczenie tej ustawy wykracza oczywiście poza funkcjonowanie sektora bankowego – wprowadza ona bowiem, zgodnie ze standardami Unii Europejskiej, zasady prowadzenia ewidencji księgowej oraz przygotowywania i publikacji sprawozdań finansowych, dotyczące wszystkich niemalże podmiotów gospodarczych.

    13 października 1994 r. uchwalona została ustawa o biegłych rewidentach i ich samorządzie. Ustawa określa zasady wykonywania zawodu biegłego rewidenta oraz organizację samorządu zawodowego. Podobnie, jak w przypadku ustawy o rachunkowości, jej znaczenie wykracza poza zakres funkcjonowania sektora bankowego.

    Jednym z problemów budownictwa mieszkaniowego były słabo rozwinięte systemy finansowania tej dziedziny działalności. Problem ten ma ( przynajmniej częściowo) rozwiązać ustawa z dnia 26 października 1996 r. o niektórych formach popierania budownictwa mieszkaniowego oraz o zmianie niektórych ustaw. Istotną rolę ustawa ta przypisuje bankom, określając zasady gromadzenia oszczędności i udzielania kredytów na cele mieszkaniowe w ramach wyodrębnionej finansowo, szczególnej działalności w postaci kas mieszkaniowych.

    Ustawa z dnia 14 czerwca 1996 r. o łączeniu i grupowaniu niektórych banków w formie spółki akcyjnej miała być jednym ze sposobów rozwiązania problemu przygotowania banków krajowych do działania w warunkach zwiększonej konkurencji z bankami zagranicznymi.

    6 grudnia 1996 r. Sejm uchwalił ustawę o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Wejście w życie ustawy ustalono na 1 stycznia 1998 r. Wprowadza ona, w miejsce dotychczasowej kodeksowej regulacji bankowego zastawu rejestrowego, odrębne unormowania dotyczące funkcjonowania zastawu rejestrowego i rejestru zastawów.

    Element bankowości specjalistycznej wprowadza uchwalona przez Sejm 5 czerwca 1997 r. ustawa o kasach oszczędnościowo-budowlanych i wspieraniu przez państwo oszczędzania na cele mieszkaniowe. Zawiera ona, alternatywne dla wcześniej uchwalonej ustawy o niektórych formach popierania budownictwa mieszkaniowego oraz o zmianie niektórych ustaw, rozwiązania dotyczące oszczędzania na cele mieszkaniowe.

    Równolegle Parlament rozpatrywał prezydencki projekt ustawy o listach zastawnych i bankach hipotecznych. Dzięki niespotykanemu wręcz przyspieszeniu prac Sejm 1 sierpnia 1997 r. uchwalił ustawę o Narodowym Banku Polskim, ustawę Prawo bankowe i ustawę o listach zastawnych i bankach hipotecznych. Po zgłoszeniu poprawek przez Senat ustawy te zostały ponownie uchwalone przez Sejm w dniu 29 sierpnia 1997 r.

    Odrębnego potraktowania wymaga w tym miejscu ustawa z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych. Ustawa ta tworzy nowe podstawy działania wymienionych w jej tytule, a istniejących wcześniej, spółdzielczych instytucji oszczędnościowo-kredytowych. Ustawa wprowadza dwupoziomowy system kas. Pierwszy poziom to spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe (kasy), drugi poziom to Krajowa Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa (Kasa Krajowa).