Pojęcie, rodzaje i cechy praw ekonomicznych

Ekonomia, podobnie jak każda inna nauka, próbuje dostarczyć prawdziwej wiedzy. W tym przypadku jest to wiedza o działalności gospodarczej ludzi. Jest ona prawdziwa wtedy, gdy jest zgodna z rzeczywistością.

Ekonomia posługuje się określonymi pojęciami, które służą do sformułowania wniosków, tez, teorii. Do tych pojęć należą: zjawiska ekonomiczne, kategorie ekonomiczne, prawa ekonomiczne.

Działalność gospodarcza polega na przetwarzaniu świata materialnego w celu przystosowania go do potrzeb ludzkich. Stopień przetworzenia, który można nazwać humanizacją przyrody, gdyż na przerobionym przedmiocie zostaje wyciśnięte piętno osobowości ludzkiej - decyduje o większym lub mniejszym oderwaniu dóbr gospodarczych od ich podłoża przyrodniczego. Jeśli działalność ta odbywa się w sferze produkcji - mówimy o procesie produkcji, jeśli w sferze podziału wytworzonych dóbr - jest to proces podziału, a jeśli działalność ludzi zachodzi w sferze wymiany to kształtuje ona proces wymiany. W wymianie sfery działalności człowieka: produkcja, podział, wymiana są elementami działalności gospodarczej, której ostatnią fazą jest konsumpcja.

Rezultatem działań ludzkich odbywających się w procesie produkcji, podziału, wymiany i konsumpcji dóbr gospodarczych są zjawiska ekonomiczne.

W odróżnieniu od pewnych zjawisk przyrodniczych, które mogą przebiegać bez udziału ludzi, zjawiska gospodarcze są rezultatem działalności człowieka. Przykładem zjawisk ekonomicznych mogą być: bezrobocie, nadprodukcja, wzrost cen, inflacja, itp. Ekonomia jako nauka ogólnoteoretyczna nie zajmuje się analizą pojedynczych zjawisk gospodarczych, lecz bada to co wspólne określonej zbiorowości, poszukuje trwałych związków przyczynowo-skutkowych i formułuje prawidłowości ekonomiczne w formie praw ekonomicznych. Koniecznym jest jednak przy stwierdzaniu prawidłowości gospodarczych przyjąć jakiś jasny, abstrakcyjny schemat ich przebiegu, by wprowadzić ład do otaczającej nas rzeczywistości. Jedynie zaś założenie wolności gospodarczej umożliwia nam stworzenie własnych ruchów elementów układu gospodarczego wynikających z ich istoty i wzajemnej zależności. Przy tym założeniu występować może w całej pełni istota zjawisk gospodarczych, tj. gospodarowanie, polegające na rozdziale środków przydatnych do różnych użytków między różne cele.

Na proces gospodarowania składają się różnorodne zależności. Ekonomia, posługując się takimi metodami, jak obserwacja rzeczywistości, analiza faktów i danych statystycznych, w pewnej mierze nawet eksperyment, stara się określić, które z tych zależności są istotne, konieczne, stale się powtarzają i mają w związku z tym charakter ogólniejszych prawidłowości, a które z nich są nieistotne, przypadkowe i występują jedynie sporadycznie. Postępując w ten sposób ekonomia tworzy równocześnie pewne pojęcia, wyrażające ogólne własności różnych elementów i aspektów procesu gospodarowania. Te abstrakcyjne pojęcia, określamy mianem kategorii ekonomicznych. Kategorie ekonomiczne są to abstrakcyjne pojęcia wyrażające pewne wspólne własności określonej zbiorowości zjawisk gospodarczych. Tak więc kategorie ekonomiczne są to np.: praca, produkcja, wymiana, rynek, pieniądz, towar, cena, płaca, dochód, popyt, podaż, kapitał, procent, zysk, itd. W zbiorowości różnych płac, różnych pod względem wielkości, sposobu ustalenia (za czas pracy, czy za efekt pracy) można wyodrębnić pewną wspólną cechę. Każda płaca jest wynagrodzeniem (ekwiwalentem) za wykonaną pracę. Natomiast wspólną cechą w zbiorowości cen jest to, że każda cena jest miernikiem wartości towaru, czy usługi.

Ekonomia stara się formułować, a więc wykrywać i opisywać, pewne ogólne prawidłowości rządzące procesami gospodarczymi. Analiza zjawisk gospodarczych pozwala ustalić powtarzające się między nimi zależności. Tego rodzaju wykryte i opisane prawidłowości nazywamy prawami ekonomicznymi. Dość często są też one określane jako stale powtarzające się zależności (związki) pomiędzy kategoriami ekonomicznymi w procesie gospodarowania. Ich identyfikacja nie jest bynajmniej sprawą prostą. Wynika to z wielu względów, z których najważniejszym jest niewątpliwie duża złożoność procesu gospodarowania.
Prawa ekonomiczne można podzielić na:
  1. przyczynowe - są to związki polegające na tym, że po pewnym określonym zdarzeniu stale następuje inne określone zdarzenie, przy czym następstwo to odbywa się w czasie. Pierwsze, wcześniejsze zdarzenie nazywamy przyczyną, a drugie, późniejsze skutkiem.

    Przykłady:
    - wielkość nakładów ponoszonych przy produkcji, a cena produktu,
    - związek między wzrostem dochodu ludności a zmianą poziomu i struktury konsumpcji,
    - związek między postępem technicznym a wydajnością pracy.
  2. współistnienia - związki polegające na tym, że dwa lub więcej zdarzeń stale występują łącznie (inaczej prawa struktury),
  3. funkcjonalne - występują wtedy gdy istnieje związek (relacja) między ilościowo wymiernymi zdarzeniami, które można przedstawić za pomocą funkcji matematycznych.

Wśród powyższych trzech rodzajów praw podstawowe znaczenie mają prawa przyczynowe, do których można sprowadzić prawa współistnienia i prawa funkcjonalne. Prawa współistnienia są po prostu opisem skutków pewnych przyczyn. Prawa funkcjonalne są szczególnym przypadkiem praw przyczynowych lub praw współistnienia, które występują wówczas, gdy zdarzenia są ilościowo wymierne.

Prawa ekonomiczne mają charakter:

  1. obiektywny - oznacza to, że występują one w konkretnym procesie gospodarczym, są niejako jego własnością, nie są one wytworem nauki, świadomości ani woli ludzkiej. Działają w gospodarce niezależnie od tego, czy ludzie je sobie wyobrażają, czy nie? Czy ludzie godzą się z nimi, czy nie godzą się? Przez tysiące lat ludzie wymieniali towary, nie zdając sobie sprawy z istnienia i działania prawa wartości, prawa podaży i popytu. Wiele zjawisk ekonomicznych będących rezultatem działania praw, takich jak: kryzysy, krachy giełdowe, bankructwa, świadczą o tym, że wyniki działania praw mogą być niezgodne z dążeniami ludzi. Przykładowo: działanie wbrew prawu popytu i podaży, polegające na ustaleniu cen na jakieś produkty na poziomie niższym, niż wynika to z relacji popyt - podaż, wywołuje negatywne skutki uboczne w postaci nadmiernych kolejek w sklepach, spekulacji i nielegalnego obrotu tymi produktami na tzw. czarnym rynku. Typowym przykładem działania obiektywnego praw ekonomicznych jest ustalenie ceny rynkowej. Sprzedawcy spotykając się na rynku z nabywcami, chcieliby swe towary sprzedać po jak najwyższej cenie, natomiast nabywcy kupić je jak najtaniej. Te sprzeczne subiektywne intencje krzyżują się w wyniku czego powstaje cena rynkowa, która jest obiektywną wypadkową tych sprzeczności, kształtują się w zależności od stosunku do popytu i podaży. Powstaje ona niezależnie od woli ludzi oraz ich świadomych dążeń. Cena ta zawsze będzie niska w oczach sprzedawców a wysoka w oczach nabywców, czyli nie będzie zadowalała ani jednych ani drugich. Jednakże musi być respektowana, by transakcja kupna - sprzedaży doszła do skutku.
  2. historyczny - dlatego, że działają zawsze w określonym czasie (w określonej formacji), tzn. mają swój początek, gdy w danej gospodarce występują warunki do ich funkcjonowania i mają swój koniec, gdy te warunki przestają funkcjonować.
  3. statyczny (stochastyczny) - polega na tym, że uwidaczniają się tylko przy masowym powtarzaniu się danego rodzaju zdarzeń (działań ludzkich). Zachowanie poszczególnych ludzi znajduje się pod wpływem wielu czynników, co sprawia, że w pojedynczych przypadkach zaistnienie określonego warunku nie zawsze wywoła przewidziany skutek.

    Oddziaływanie innych warunków wzajemnie się znosi, przez co możliwe staje się ustalenie rzeczywistego wpływu danego czynnika na postępowanie ludzi w procesie gospodarczym. Znajomość zjawisk gospodarczych, umożliwia stosowanie praw ekonomicznych również do rozpatrywania zagadnień dochodu społecznego w odniesieniu do warunków, gdzie brak momentów wolności gospodarczej w stosunku do środków i celów gospodarowania, a pozostaje ona tylko w postaci potrzeb ludzkich.
  4. żywiołowy - prawa ekonomiczne mają charakter obiektywny, istnienie ich i działanie jest niezależne od świadomości i woli ludzkiej. Natomiast sposób działania praw ekonomicznych może być zgodny lub niezgodny ze świadomymi zamierzeniami człowieka, z jego działalnością mającą na celu realizację tych zamierzeń. W pierwszym przypadku mówimy, że prawa ekonomiczne działają w sposób przez człowieka zmierzony, w drugim, że działają w sposób żywiołowy.
Prawa ekonomiczne charakteryzują więc specyficzne cechy:
  1. działają zawsze poprzez wydarzenia przypadkowe (przypadek więc jest jedyną formą przejawiania się praw ekonomicznych, np. prawo popytu i podaży, którego działanie na rynku przejawia się przez odchylanie się cen od ich wartości pod wpływem różnych przypadków kształtujących popyt i podaż tych towarów),
  2. działanie praw ekonomicznych zawsze dotyczy zachowań ludzi, kształtujących się pod wpływem interesów ekonomicznych,
  3. działanie praw ekonomicznych realizuje procesy ekonomiczne jednostek i grup społecznych zrzeszonych w prawie, może być wykorzystane w społeczeństwie do realizacji polityki ekonomicznej grupy rządzącej.

Ustalenie istotnych (koniecznych), stale powtarzających się związków i zależności między kategoriami ekonomicznymi jest równoznaczne z funkcjonowaniem praw ekonomicznych, łączenie zaś tych praw w zwarte, powiązane ze sobą logiczne systemy - z konstruowaniem teorii ekonomicznych. Teorii tych może być wiele. Każda z nich zawiera jednak zazwyczaj pewien zbiór definicji, twierdzeń i hipotez naukowych odnoszących się do określonego aspektu procesu gospodarowania i tworzący uporządkowaną, spójną całość.

Teorie ekonomiczne usiłują objaśnić i interpretować rzeczywistość gospodarczą. Dostarczają one abstrakcyjnego obrazu przebiegu procesów i zjawisk gospodarczych. W obrazie tym eksponowane jest to, co w danych warunkach określonej rzeczywistości jest typowe i istotne, a pomijane to, co jest nietypowe i nieistotne. Objaśniając rzeczywistość i tłumacząc np. przyczyny i skutki pewnych procesów i zjawisk gospodarczych, teorie ekonomiczne dostarczają też określonych wskazówek dla polityki gospodarczej. Jest oczywiste, że im lepsza jest dana teoria, tym cenniejsze są dostarczane przez nią wskazówki.

Posted 28. styczeń 2010 - 16:48 by admin