Zasada racjonalnego gospodarowania

Ograniczoność zasobów jest podstawową przyczyną konieczności racjonalnego gospodarowania. Jego istotą jest dokonywanie najbardziej korzystnych (optymalnych) wyborów przy podejmowaniu decyzji w zakresie celów społeczno-gospodarczych oraz środków i metod (sposobów) realizacji tych celów. Aby tego rodzaju wybory mogły mieć miejsce muszą istnieć różne konkurencyjne wobec siebie (alternatywne) rozwiązania czy warianty poszczególnych decyzji, a ponadto musimy dysponować odpowiednimi kryteriami wyboru. Po stwierdzeniu, jakie rozwiązania (warianty danej decyzji) mogą być brane pod uwagę, i porównywaniu tych rozważań między sobą możemy, stosując określone kryteria, wybrać rozwiązanie najbardziej korzystne (optymalne). Bardzo duże znaczenie mają oczywiście stosowane w praktyce kryteria wyboru. Decyzja najbardziej korzystna w sensie ekonomicznym może być niezbyt korzystna w sensie społecznym czy politycznym (i odwrotnie). Na przykład spośród kilku znanych metod produkcji danego wyrobu największą produkcję i największe zyski może zapewnić metoda, która powoduje równocześnie największe zatrucie środowiska naturalnego. Ponadto to, co jest najbardziej opłacalne dziś może się okazać zupełnie nie opłacalne za lat dziesięć. Istotne znaczenie na więc też tzw. horyzont czasowy decyzji.

Podstawą każdej decyzji ekonomicznej jest zawsze przeprowadzenie rachunku ekonomicznego, który ogólnie rzecz biorąc jest porównaniem nakładów, związanych z określonym przedsięwzięciem ekonomicznym i efektów, jakie przewidujemy osiągnąć. Korzystanie z rachunku ekonomicznego musi być jednakże postępowaniem racjonalnym, tzn. takim, które pozwala na osiągnięcie maksymalnych korzyści. Racjonalność postępowania polega na gromadzeniu i przetwarzaniu wszystkich informacji niezbędnych do podjęcia decyzji. Teoretycznie można uznać, że każdy podmiot ekonomiczny ma dostęp do wszelkich informacji koniecznych w procesie decyzyjnym. W rzeczywistości dostęp do tych informacji jest ograniczony. Nasze otoczenie ciągle się zmienia. Ciągłym zmianom ulegają warunku gospodarowania, pojawiają się nowe technologie, nowe produkty. W zasadzie nie jesteśmy w stanie śledzić na bieżąco tych wszystkich ograniczonych informacji. Oznacza to, że działamy w warunkach niepewności i z pewnym ryzykiem. Racjonalne postępowanie znacznie ogranicza niepewność i ryzyko.

Można również rozróżnić dwa rodzaje działania: racjonalność rzeczywistą i racjonalność metodologiczną. Pierwsza występuje wtedy gdy dobór środków odpowiada prawdziwej, obiektywnie istniejącej sytuacji, tj. istniejącym faktom i prawom. Racjonalność rzeczywista jest utożsamiana z działaniem skutecznym, a więc takim, które prowadzi do maksymalizacji korzyści. Racjonalność metodyczna oznacza, że działanie jest racjonalne z punktu widzenia wiedzy podejmującego decyzję. Oznacza to, że działając w ramach posiadanej wiedzy wyciąga logiczne wnioski, poprawnie dobiera środki, bez względu na to czy wiedza ta jest całkowicie zgodna z obiektywnym stanem rzeczy. Racjonalność metodyczna uznaje działania za racjonalne, jeśli przybliżą one przedmiot decyzyjny do osiągnięcia maksymalnych korzyści.

Ogólnych wskazówek do dokonania wyboru najbardziej korzystnych (optymalnych) rozwiązań w procesie gospodarczym dostarcza tzw. zasada racjonalnego gospodarowania, zwana też zasadą gospodarności. Zasada ta może być ujmowana dwojako: jako zasada największego efektu przy danym nakładzie środków lub jako zasada najmniejszego nakładu środków na osiągnięcie danego efektu.

Zasada największego efektu zwana również zasadą największej wydajności lub maksymalizacji zysku stwierdza, że maksymalny stopień realizacji celu osiąga się postępując tak, by przy danym nakładzie środków otrzymać maksymalny stopień realizacji celu.

Zasada najmniejszego nakładu zwana też zasadą oszczędności środków lub minimalizacji nakładów mówi nam, żeby postępować tak, by przy danym stopniu realizacji celu użyć minimalnego nakładu środków.

Odnosząc uzyskiwane z działalności gospodarczej efekty do ponoszonych w związku z tą działalnością nakładów (czy też nakłady do efektów) określamy ekonomiczną efektywność gospodarowania. Spośród różnych wariantów danej decyzji najbardziej efektywne ekonomicznie jest oczywiście ten, w którym stosunek efektów do nakładów jest najwyższy, a stosunek nakładów do efektów najniższy. Nie można jednocześnie maksymalizować efektu i minimalizować nakłady. Byłoby to działanie sprzeczne z zasadą racjonalnego gospodarowania, ponieważ jeśli zmaksymalizujemy efekt przy danych środkach, to nie możemy tych środków zmniejszyć, ponieważ obniży to stopień realizacji celu i spowoduje osiągnięcie celu niższego niż maksymalny. Z kolei jeśli określony cel osiągniemy przy minimalnych nakładach, to nie możemy już zwiększyć stopnia realizacji celu, bo byłoby to zwiększenie nakładów.

Postępowanie zgodne z zasadami racjonalnego gospodarowania jest jednocześnie postępowaniem optymalnym. Polega ono na wyborze najlepszych wariantów decyzyjnych maksymalizujących efekty z posiadanych środków bądź minimalizujących nakłady dla osiągnięcia założonego celu. Jest to więc wybór najlepszego wariantu z możliwych. Wybór optymalny oznacza, że w danym momencie i w danych warunkach nie ma rozwiązania lepszego.