Pojęcie i rodzaje rynku

Słowo rynek wywodzi się z niemieckiego słowa ring - targ i było używane już w średniowieczu jako określenie miejsca, w którym odbywała się wymiana handlowa. Zazwyczaj było to miejsce uprzywilejowane, mające tzw. prawo składu. Polegało ono na tym, że przyjeżdżający kupcy mięli obowiązek wystawiania w tych miejscach swoich towarów na sprzedaż.

Rynki średniowieczne w istotny sposób przyczyniły się do rozwoju miast. Współczesny rynek w niczym nie przypomina średniowiecznego. Jest on bardziej skomplikowany, a poruszanie się na nim wymaga czasami specjalistycznej wiedzy np. dokonanie zakupów akcji na giełdzie będącej instytucją rynku papierów wartościowych wymaga min. Znajomości obliczania i interpretacji odpowiednich wskaźników giełdowych.

W różnych publikacjach możemy spotkać się z odmiennymi definicjami rynku.
M. Kujda w "Podstawach ekonomii" definiuje go w następujący sposób:

Rynek jest kategorią produkcji towarowej: w znaczeniu dosłownym - miejsce spotkań w celu dokonania transakcji zakupu i sprzedaży towarów; w znaczeniu przenośnym, najczęściej obecnie używanym - zespół wszystkich kupujących i sprzedających, których decyzje są wzajemnie uzależnione, kształtują podaż i popyt oraz wpływają na poziom cen. Można również powiedzieć, że rynek jest to ogół stosunków wymiennych (towarowo - pieniężnych),podejmowanych samodzielnie między osobami, podmiotami gospodarczymi, instytucjami, które sprzedają dobra i usługi (reprezentują podaż) a tymi, które je nabywają (reprezentują popyt). Obejmuje on też wszystkie uwarunkowania ekonomiczne i pozaekonomiczne wymiennych stosunków. Kupującym na rynku może być producent, pośrednik lub konsument, którzy reprezentują popyt. Uwarunkowaniami ekonomicznymi mogą być np. ceny i dochody, a pozaekonomicznymi moda czy działanie efektu pokazowego.

G. F. Stanleke w "Podstawach ekonomii" mówi, że:

Rynek to porozumienie umożliwiające kupującemu i sprzedającemu dokonanie transakcji w taki sposób, że ceny mogą być ustalone, a wymiana dokonana.

Kupujący i sprzedający nie muszą spotykać się twarzą w twarz.

Najbardziej jednak aktualna definicja jest przedstawiona przez Stefana Marciniaka w "Mikro i makroekonomii dla inżynierów":

Rynek to ogół warunków ekonomicznych, w których dochodzi do zawierania transakcji wymiennych między sprzedawcami oferującymi towary i usługi, a nabywcami reprezentującymi potrzeby poparte odpowiednimi funduszami nabywczymi.

Jest to starsza definicja od tej, która mówi, że jest to miejsce kupna i sprzedaży, gdyż obejmuje całokształt warunków w jakich dokonuje się wymiana towarów i usług. Obecnie obok rynków tradycyjnych (najstarsza forma rynku), istnieją rynki, które nie mają siedziby i na których nie ma bezpośredniego kontaktu między sprzedawcami a nabywcami, natomiast transakcje wymienne zawierane są listownie lub za pomocą różnych środków łączności i przetwarzania danych jak: telefony, faksy, teleksy, odpowiednio zaprogramowane komputery.

Przykładem może być rynek walutowy, gdzie dilerzy sprzedają i kupują waluty obce. Nie spotykają się oni ze sobą, w wielu przypadkach oddzieleni są od siebie tysiącami kilometrów, jednakże nowoczesne systemy komunikacji umożliwiają im otrzymywanie dokładnych informacji o cenach walut w różnych częściach świata. Dilerzy w Tokio mogą zamówić transakcje z dilerami w Londynie tak efektywnie, jak gdyby znajdowali się razem w jednym miejscu.
    Rynek możemy klasyfikować według różnych kryteriów podziału:
  1. Ze względu na formę rynku:
        -   rynek tradycyjny - plac, gdzie spotykają się kupujący i sprzedający w celu dokonania transakcji
        -   rynek nowoczesny - zawieranie transakcji kupna - sprzedaży bez konieczności spotykania się uczestników transakcji.
  2. Ze względu na przestrzeń czyli zasięg geograficzny:
        -   rynek lokalny - najczęściej utożsamiany z miastem, gminą
        -   rynek regionalny - obejmujący województwo, kilka województw np. rynek wielkopolski
        -   rynek krajowy - np. rynek polski
        -   rynek zagraniczny - np. rynek niemiecki
        -   rynek międzynarodowy - np. rynek europejski
        -   rynek światowy
  3. Ze względu na stopień zrównoważenia, a więc sytuacji rynkowej:
        -   rynek producenta (rynek sprzedawcy) - sytuacja rynkowa, w której wielkość zapotrzebowania zgłoszonego na produkty ze strony kupujących przewyższa wielkość ich oferty sprzedaży. Występuje w takim przypadku niedostateczne zaspokojenie potrzeb, brak dbałości sprzedawców (producentów) o jakość i obniżenie kosztów, nie ma tendencji do wprowadzania nowych wyrobów, pojawia się spekulacja i silna presja do wzrostu cen.
        -   Rynek konsumenta (rynek nabywcy) - sytuacja rynkowa, w której wielkość zapotrzebowania zgłoszonego na produkty ze strony kupujących jest mniejsza od przedstawionej wartości oferty sprzedaży tych produktów. Kupujący może w każdej chwili kupić towar, a sprzedający konkurują między sobą a nabywcą.
  4. Ze względu na segmentację rynku:
        -   rynek homogeniczny (rynek jednorodny) - np. ropy naftowej, pszenicy, itp.
        -   rynek heterogeniczny (rynek różnorodny) - np. rynek pracy - występują na nim różne zawody wymagające odmiennych zdolności i kwalifikacji, nie konkurujące ze sobą.
  5. W zależności od stopnia wyrównania się cen:
        -   rynek doskonały
        -   rynek niedoskonały
    Rynek doskonały charakteryzuje się spełnieniem trzech postulatów: przejrzystości, racjonalności aktów kupna i sprzedaży oraz jednorodności dóbr. Postulat pierwszy oznacza, że kupujący i sprzedający dysponują pełnymi informacjami o cenach płaconych za dany towar. Postulat racjonalności aktów kupna i sprzedaży oznacza, że sprzedający i kupujący podejmują swe decyzje wyłącznie na podstawie cen, czynniki pozacenowe nie wpływają na decyzje. Jednorodność dóbr oznacza, że towary posiadające jednakowe cechy fizyczne są postrzegane przez nabywców jako jednakowe, niezależnie od tego, jaki producent je wyprodukował. W rzeczywistym życiu gospodarczym spełnienie tych postulatów zwykle nie jest możliwe. Zebrane informacje o warunkach wszystkich transakcji na dany towar wymaga czasu i pochłania koszty. Często o zawarciu transakcji decydują uwarunkowania pozacenowe, np. bliskość punktu sprzedaży, zaprzyjaźniony sprzedawca. Producenci świadomie, dzięki reklamie dążą do zróżnicowania produktów poprzez znaki formowe. Wszystko to sprawia, że w praktyce rynek jest doskonały i pozwala na istnienie wielu cen na ten sam towar.
  6. Ze względu na przedmiot obrotu rynkowego:
    1. Rynek dóbr i usług - przedmiotem obrotu są dobra i usługi przeznaczone do bezpośredniego zaspokojenia potrzeb konsumenta (żywność, ubranie, usługi fryzjerskie itp.)
    2. Rynek pracy - dotyczy kapitału ludzkiego, zróżnicowanego pod względem struktury demograficznej (wieku, płci), wykształcenia, miejsca zamieszkania. Przedmiotem obrotu na nim są psycho-fizyczne umiejętności ludzi do wykonywania określonych prac.
    3. Rynek finansowy - rynek w którego skład wchodzi rynek walutowy, pieniężny i kapitałowy. Jest to rynek, na którym dokonuje się transakcji krótko, średnio i długoterminowych
      1. rynek walutowy - umożliwia dokonywanie transakcji kupna - sprzedaży walut różnych krajów w celu regulowania zobowiązań płatniczych w obcych walutach, a również w celach spekulacyjnych (dyskontowe korzyści wynikające ze zmian kursów walutowych) lub interwencyjnych (np. kupno lub sprzedaż walut przez bank centralny w celu utrzymania na określonym poziomie kursu waluty krajowej)
      2. rynek pieniężny - obejmuje transakcje związane z przemieszczaniem krótkoterminowych kapitałów (do 1 roku) w formie depozytów i kredytów bankowych jak również w postaci specjalistycznych instrumentów finansowych jakimi są weksle, różnego rodzaju bony i certyfikaty pieniężne, czeki itp. Jest to więc rynek handlu płynnymi aktywami finansowymi. Rynek ten dzieli się na: rynek kredytowy krótkoterminowy i rynek lokat.

            -   rynek kredytowy - obejmuje całokształt warunków i zasad związanych z działalnością kredytową krótkoterminową, średnioterminową instytucji finansowych (banków)

            -   rynek lokat - tworzą go: rynek lokat Skarbu Państwa (weksle, bony depozytowe), rynek lokat bankowych (bony oszczędnościowe, certyfikaty depozytowe), rynek lokat rozliczeniowych (czeki, weksle).

      3. rynek kapitałowy (inwestycyjny) - pozwala na tworzenie i przepływ długoterminowych kapitałów udziałowych wykorzystywanych w działalności gospodarczej, służącej w pokrywaniu deficytów budżetowych. Tworzą go: rynek nieruchomości, rynek czynników produkcji, fundusze inwestycyjne, rynek kredytowy i rynek papierów wartościowych.

            -   rynek nieruchomości - na którym handluje się placami budowy, budynkami, mieszkaniami, itp.

            -   rynek czynników produkcji (tzw. dóbr produkcyjnych, inwestycyjnych) - handluje się na nim surowcami, materiałami, maszynami, urządzeniami produkcyjnymi

            -   rynek kredytowy średnio i długoterminowy (okres przemieszczania kapitałów powyżej 1 roku) jest częścią rynku kapitałowego.

            -   fundusze inwestycyjne - ich idea polega na gromadzeniu przez instytucje finansowe środków indywidualnych podmiotów (zazwyczaj gospodarstw domowych), które następnie są przez te instytucje profesjonalnie inwestowane w różne papiery wartościowe. W zamian za wpłacone do funduszu środki, podmioty w nim uczestniczące otrzymują jednostki udziałowe.

            -   rynek papierów wartościowych - przedmiotem obrotu na rynku papierami wartościowymi jest szczególnego rodzaju dokument, a mianowicie taki, który potwierdza uprawnienia do:

                    -   współwłasności zarejestrowanego przedsiębiorstwa (akcje)

                    -   otrzymanie w określonym momencie w przyszłości, pewnej wartości materialnej w postaci dobra rzeczowego, dewiz, pieniądza (obligacje) lub innego papieru wartościowego.

        Rynek ten można podzielić na: rynek giełdowy i pozagiełdowy.

        Rynek giełdowy - transakcje na giełdzie papierów wartościowych, której rolą jest usprawnienie (organizowanie) obrotu instrumentami rynku kapitałowego.

        Rynek pozagiełdowy - transakcje instrumentami o charakterze kapitałowym dokonane bezpośrednio miedzy instytucjami finansowymi (głównie biurami maklerskimi).

        Rynek giełdowy różni się od rynku pozagiełdowego znacznie większymi gwarancjami dla inwestorów.

  7. W zależności od zakresu kontroli:

        -   rynek wolny - to taki rynek, na którym władze gospodarcze nie sprawują bezpośredniej kontroli. Sprzedawcy i nabywcy mają swobodę w określaniu ilości sprzedawanych i nabywanych dóbr oraz cen, po jakich dokonują wymiany.

        -   Rynek regulowany - to taki rynek, na którym władze gospodarcze sprawują bezpośrednią kontrolę. Czynią to przez udzielanie licencji uczestnikom wymiany, ustalenie obowiązujących cen minimalnych i maksymalnych, określenie minimalnych lub maksymalnych kwot wymiany itp.

Posted 28. styczeń 2010 - 16:51 by admin